Ngay sau ngày thống nhất đất nước, hoạt động văn nghệ tại tỉnh Vĩnh Long đã sớm được khôi phục và phát triển. Việc thành lập Tiểu ban Văn nghệ, Hội Văn nghệ Giải phóng và Đoàn Văn công Cửu Long tiếp quản thị xã Vĩnh Long đã đặt nền móng cho đời sống văn nghệ sôi nổi sau chiến tranh. Đến năm 1983, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cửu Long chính thức được thành lập với sự tham gia đông đảo của đội ngũ văn nghệ sĩ hai tỉnh Vĩnh Long và Trà Vinh. Khi tỉnh Cửu Long được chia tách vào năm 1992, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Vĩnh Long được củng cố và phát triển, trở thành lực lượng nòng cốt trong sáng tạo và gìn giữ các giá trị văn hóa tinh thần.
Trong suốt 50 năm qua, Hội đã tổ chức 70 chuyến đi thực tế tập trung, mỗi chuyến có từ 30 – 35 hội viên, trải dài trên các địa bàn trọng điểm: biển đảo, biên giới, nông thôn mới, vùng cắm mốc quốc gia. Tổng cộng có trên 1.000 lượt hội viên được trực tiếp tiếp cận với thực tiễn đời sống. Đây là kênh quan trọng giúp các tác giả thâm nhập thực tế, tích lũy vốn sống và khơi nguồn cảm hứng sáng tạo. Từ những chuyến đi ấy, nhiều tác phẩm đã ra đời, phản ánh sinh động công cuộc đổi mới của quê hương.
Song song đó, Vĩnh Long đã tổ chức hơn 100 cuộc triển lãm tranh, ảnh nghệ thuật và thời sự, với nhiều chủ đề gắn với nhiệm vụ chính trị và sự kiện trọng đại như: Mừng Đảng – Mừng Xuân, xây dựng nông thôn mới, biển đảo quê hương, hình tượng Bộ đội Cụ Hồ, biên giới, cắm mốc quốc gia, thành phố Vĩnh Long đổi mới… Các hoạt động này thu hút hàng triệu lượt người xem, trở thành cầu nối hiệu quả giữa tác phẩm và công chúng, góp phần khơi dậy tình yêu quê hương, trách nhiệm cộng đồng.
Một lễ khai mạc triển lãm ảnh nghệ thuật do Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Vĩnh Long phối hợp tổ chức
Tỉnh cũng đã đăng cai thành công nhiều sự kiện văn học nghệ thuật cấp khu vực, tiêu biểu như: Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ 32 (năm 2017) và lần thứ 39 (năm 2024), cùng các triển lãm gắn với Ngày Thơ Việt Nam. Những sự kiện này không chỉ góp phần khẳng định uy tín của tỉnh trên bản đồ văn hóa khu vực mà còn tạo hiệu ứng xã hội tích cực.
Hoạt động trại sáng tác là điểm sáng nổi bật trong công tác đào tạo, bồi dưỡng và phát triển tư duy sáng tạo. Trong 50 năm qua, Hội đã tổ chức 35 trại sáng tác, bao gồm cả trại cấp tỉnh với quy mô 120 -150 trại viên và trại tại các Nhà sáng tác Trung ương với 15-20 trại viên mỗi đợt. Đây là môi trường để văn nghệ sĩ rèn luyện, giao lưu và sáng tạo, góp phần hình thành nhiều tác phẩm có chiều sâu tư tưởng, chất lượng nghệ thuật cao.
Lãnh đạo Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Vĩnh Long (bên phải) trao quà lưu niệm là tác phẩm của hội viên
Vĩnh Long sáng tác tặng trại sáng tác Tam Đảo năm 2023
Vĩnh Long cũng ghi dấu ấn với 39 cuộc thi sáng tác cấp tỉnh và khu vực trên các lĩnh vực: văn học, âm nhạc, nhiếp ảnh, mỹ thuật, sân khấu, múa. Các liên hoan nghệ thuật luân phiên trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ nâng cao chất lượng chuyên môn mà còn tạo sân chơi giao lưu học thuật lành mạnh, kết nối văn nghệ sĩ trong và ngoài tỉnh. Đặc biệt, cuộc thi sáng tác ca khúc “Vĩnh Long – Tình đất, tình người" năm 2020 đã tạo được tiếng vang rộng khắp, giúp lan tỏa hình ảnh con người, vùng đất Vĩnh Long trong thời kỳ hội nhập.
Từ năm 2004 đến nay, Hội đã hỗ trợ đầu tư cho 1.053 tác phẩm thuộc nhiều chuyên ngành. Chính sách hỗ trợ này là nguồn động viên thiết thực, tạo điều kiện để văn nghệ sĩ toàn tâm sáng tác, phát hiện và nuôi dưỡng tài năng nghệ thuật mới.
Hoạt động truyền thông, xuất bản, quảng bá cũng có bước phát triển mạnh. Tạp chí Văn nghệ Cửu Long ra đời từ năm 1992, ban đầu 02 tháng/kỳ, đến năm 2015 đã tăng lên 01 kỳ/tháng. Đến nay, đã có hơn 45.000 bản tạp chí được xuất bản, giới thiệu hàng ngàn tác phẩm giá trị. Hội còn phối hợp với Đài Phát thanh – Truyền hình Vĩnh Long, Báo Vĩnh Long[1] và vận hành hiệu quả Trang thông tin điện tử từ năm 2015, thu hút gần 10 triệu lượt truy cập – trở thành kênh kết nối hiệu quả giữa tác phẩm và công chúng thời đại số.
Về đội ngũ, đến nay, Hội có 211 hội viên, trong đó 56 hội viên Trung ương – tăng 75 hội viên so với năm 1992. Đây là minh chứng rõ nét cho sự phát triển vững chắc về lực lượng sáng tác và trình độ chuyên môn của văn nghệ sĩ tỉnh nhà.
Đặc biệt, từ năm 2008 đến nay, Hội đã tích cực tham gia các cuộc vận động sáng tác về chủ đề “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh" do Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy[2] chỉ đạo. Chủ đề này được lồng ghép trong nhiều hoạt động như trại sáng tác, triển lãm, cuộc thi và trên các ấn phẩm, góp phần lan tỏa sâu rộng tư tưởng Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa tinh thần.
Từ những thành tựu trên, có thể khẳng định: Nền Văn học Nghệ thuật tỉnh Vĩnh Long đã phát triển toàn diện cả về chiều rộng và chiều sâu, vừa phong phú về loại hình, vừa nâng cao về chất lượng, thể hiện bản lĩnh, tư duy và trách nhiệm xã hội của đội ngũ văn nghệ sĩ trong thời đại mới.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận, vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần thẳng thắn nhìn nhận để có định hướng khắc phục hiệu quả. Trước hết là sự thiếu vắng các tác phẩm lớn, có giá trị nghệ thuật và tư tưởng cao, phản ánh chiều sâu của đời sống xã hội, mang tầm vóc khu vực hoặc quốc gia. Một số đề tài lớn như chiến tranh cách mạng, bảo vệ Tổ quốc, học tập và làm theo Bác Hồ… vẫn còn chưa được khai thác xứng tầm.
Lực lượng sáng tác vẫn chưa thật đồng đều; tư duy sáng tạo ở một bộ phận văn nghệ sĩ có biểu hiện dừng lại ở sự an toàn, thiếu đột phá. Việc phát hiện, bồi dưỡng, thu hút tài năng trẻ chưa tương xứng với yêu cầu phát triển bền vững. Đặc biệt, các chuyên ngành đặc thù như sân khấu, mỹ thuật, múa... đang thiếu vắng lớp kế thừa, tạo ra khoảng trống thế hệ và đứt gãy truyền thống sáng tác.
Công tác truyền thông, quảng bá tuy đã có nhiều cải tiến nhưng vẫn chưa đủ sức lan tỏa. Các nền tảng số chưa được khai thác hiệu quả, chiến lược lan tỏa chưa mạnh, thiếu chiều sâu và chưa thực sự hấp dẫn giới trẻ. Công tác lý luận, phê bình nghệ thuật chưa được đầu tư đúng mức, làm giảm hiệu ứng tác động xã hội và chưa định hướng tốt gu thẩm mỹ công chúng.
Nguồn lực đầu tư còn hạn chế, nhất là ở cơ sở. Hoạt động xã hội hóa trong văn học nghệ thuật chưa phát triển đúng tiềm năng. Việc liên kết vùng trong sáng tác, đào tạo, quảng bá vẫn mang tính hình thức, thiếu cơ chế dài hạn để hình thành mạng lưới nghệ thuật liên vùng có chiều sâu chiến lược.
Để phát triển văn học nghệ thuật trong giai đoạn mới – giai đoạn chuyển đổi số, hội nhập sâu rộng và Vĩnh Long được xác định là trung tâm liên kết vùng – cần triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính chiến lược và khả thi. Trước hết, nâng cao nhận thức toàn xã hội về vai trò đặc biệt của văn học nghệ thuật trong phát triển văn hóa và con người. Văn học nghệ thuật phải được nhìn nhận là động lực mềm, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và gắn bó mật thiết với phát triển bền vững.
Tiếp theo, cần tập trung đào tạo lực lượng kế thừa có chuyên môn và bản sắc. Các chương trình đào tạo chuyên sâu, học bổng sáng tác, trại sáng tác dành riêng cho văn nghệ sĩ trẻ phải được đầu tư bài bản. Cần thiết lập các nhóm sáng tác chuyên ngành có định hướng, có cố vấn chuyên môn, từ đó hình thành thương hiệu sáng tác riêng của Vĩnh Long.
Cùng với đó, cần tăng tốc chuyển đổi số trong lĩnh vực văn học nghệ thuật. Việc xây dựng thư viện tác phẩm số, phát triển các nền tảng mạng xã hội sáng tạo, tổ chức các sự kiện thường niên như “Tuần lễ văn học nghệ thuật Vĩnh Long", “Ngày hội sáng tác trẻ Đồng bằng sông Cửu Long" sẽ tạo đòn bẩy để quảng bá văn hóa địa phương ra khu vực và quốc tế.
Đặc biệt, Vĩnh Long cần khẳng định vai trò đầu tàu trong tam giác liên kết vùng Vĩnh Long – Trà Vinh – Bến Tre. Trên nền tảng văn hóa chung, cần chủ động đề xuất thành lập trung tâm liên kết văn học nghệ thuật vùng, thúc đẩy giao lưu chuyên môn, chia sẻ tài nguyên sáng tác, xây dựng mạng lưới đào tạo, nghiên cứu và quảng bá chung cho cả khu vực.
Cuối cùng, cần phát triển hoạt động nghiên cứu lý luận – phê bình, tạo môi trường học thuật lành mạnh, phản biện tích cực và định hướng sáng tác đúng đắn. Các hội thảo chuyên đề, diễn đàn đối thoại giữa nhà văn – nhà phê bình – công chúng cần được tổ chức thường xuyên để đời sống văn học nghệ thuật thêm sâu sắc, sôi động và gắn bó chặt chẽ với thực tiễn.
Nhìn lại chặng đường 50 năm đã qua, Nền Văn học Nghệ thuật tỉnh Vĩnh Long đã chứng minh sức sống mạnh mẽ, góp phần tích cực vào việc xây dựng con người và văn hóa địa phương. Với tinh thần trân trọng quá khứ, đổi mới hiện tại và khát vọng cho tương lai, đội ngũ văn nghệ sĩ Vĩnh Long sẽ tiếp tục đồng hành cùng quê hương trên hành trình phát triển – vì một Vĩnh Long giàu bản sắc, sáng tạo, nhân văn và hiện đại trong thời kỳ mới.
QN
[1] Hiện nay, Báo và Đài sáp nhập có tên là Báo và Đài Phát thanh – Truyền hình tỉnh Vĩnh Long
[2] Nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy.