Ngược dòng lịch sử, năm 1732, khi Chúa Nguyễn (Ninh Vương - Nguyễn Phúc Trú) sai thống suất Trương Phúc Vĩnh thiết lập ở phía Nam dinh Phiên Trấn đơn vị hành chính mới đặt tên dinh Long Hồ. Lỵ sở của dinh Long Hồ lúc đầu đóng ở thôn An Bình, huyện Kiến Đăng, tục gọi là Cái Bè. Đến năm Đinh Sửu (1757) được chuyển tới xứ Tầm Bào (đất Long Hồ thôn) (nay thuộc thành phố Vĩnh Long). Diện tích dinh Long Hồ bao gồm một vùng đất rộng lớn ở đồng bằng châu thổ nam sông Tiền, đồng thời dinh này cũng bao trùm luôn cả vùng biển vịnh Xiêm La với Long Xuyên đạo (Cà Mau), Kiên Giang đạo (Rạch Giá).
Do đó, dinh Long Hồ được xem như trung tâm, bản lề, nơi trung chuyển giữa miền Tây và miền Đông Nam bộ qua Mỹ Tho tới Gia Định. Đến năm Kỷ Hợi (1779) Nguyễn Ánh thay tên gọi dinh Long Hồ bằng dinh Hoằng Trấn, lỵ sở dời đến bãi Bà Lúa thuộc huyện Tuân Nghĩa, phủ Lạc Hóa (nay thuộc ấp Tân Dinh, xã An Phú Tân, Cầu Kè- Trà Vinh). Dinh Hoằng Trấn lúc bấy giờ có 1 châu (châu Định Viễn) và 3 tổng (Bình An, Bình Dương, Tân An). Một năm sau năm Canh Tý (1780) Nguyễn Ánh cho cắt một phần đất Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cần Thơ để lập Trấn Dinh. Lỵ sở từ bãi Bà Lúa lại dời về nơi cũ là xứ Tầm Bào lấy tên dinh Vĩnh Trấn.
Ngày 02 tháng 5 năm Nhâm Tuất (01/6/1802), Nguyễn Ánh lên ngôi Hoàng đế lấy hiệu là Gia Long, chia nước thành 23 trấn, 04 dinh, trấn lại chia thành phủ, huyện châu, xã. Năm Gia Long thứ bảy (1808), dinh Vĩnh Trấn được đổi thành trấn Vĩnh Thanh. Châu Định Viễn đổi thành phủ Định Viễn. Trấn Vĩnh Thanh là 01 trong 05 trấn của thành Gia Định với dân số khoảng 37.000 người. Có các đơn vị hành chính gồm: phủ Định Viễn và 03 huyện (Vĩnh Bình, Vĩnh An, Tân An và 02 đạo Long Xuyên và Kiên Giang). Sau khi vua Gia Long mất, vua Minh Mạng lên thay, đến năm 1832, trấn Vĩnh Thanh được đổi tên thành trấn Vĩnh Long, phân hạt gọi là tỉnh Vĩnh Long và danh xưng tỉnh Vĩnh Long được bắt đầu từ đây. Lúc bấy giờ tỉnh Vĩnh Long là một trong số các tỉnh trung tâm trù phú nhất của Nam Kỳ.
Từ khi thành lập tỉnh năm 1832 đến nay, Vĩnh Long đã trải qua 05 lần thay đổi về tên gọi: giai đoạn 1832-1950 (Vĩnh Long); giai đoạn 1951-1954 (Vĩnh Trà); giai đoạn 1964-1975 (Vĩnh Long); giai đoạn 1975-1992 (Cửu Long) và năm 1992 chia tách tỉnh Cửu Long, tỉnh Vĩnh Long lại được trở về tên gọi ban đầu cho đến ngày nay.
Quê hương Vĩnh Long là cái nôi hun đúc nên tâm hồn, bản lĩnh và khí phách yêu nước của nhiều thế hệ người con Vĩnh Long trong thời kỳ khai hoang mở cõi, trong đấu tranh chống áp bức xã hội và chống giặc ngoại xâm để bảo vệ Tổ quốc. Qua các giai đoạn lịch sử, Vĩnh Long là vùng đất được mệnh danh là “vùng đất học", vùng đất “địa linh nhân kiệt", nơi đã sản sinh ra những người con ưu tú cho đất nước điển hình như trong thời kỳ các vương triều nhà Nguyễn có Tiền quân Thống chế điều bát Tướng quân Nguyễn Văn Tồn, dòng họ Châu Vĩnh - Thoại Ngọc Hầu; nhiều thầy giáo đức tài nghĩa khí, mẫu mực kiệt xuất như: Đốc học Nguyễn Thông (1827-1884), Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa (1828-1864) (nay thuộc Thành phố Cần Thơ), Danh nhân văn hóa Thế giới Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888) (nay thuộc tỉnh Bến Tre)… cùng biết bao thế hệ học trò do các thầy giáo kể trên đào tạo ra, kế tiếp nhau phụng sự cho quê hương đất nước. Đặc biệt trong giai đoạn chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ có Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng, Thủ tướng Chính phủ Võ Văn Kiệt và Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa…đã có công rất lớn trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc cũng như trong quá trình kiến thiết xây dựng đất nước.
Từ khi thành lập đến nay, Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long trải qua 95 năm xây dựng và phát triển, dưới sự lãnh đạo tài tình và sáng suốt của Đảng, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long đã lãnh đạo quân và dân tỉnh nhà kế thừa những thành quả của biết bao thế hệ, chủ động, sáng tạo, nắm bắt tốt cơ hội, vận dụng linh hoạt chủ trương, chính sách của Đảng phù hợp với thực tiễn địa phương đạt được nhiều thành quả quan trọng trên tất cả các lĩnh vực, đời sống vật chất và tinh thần của các tầng lớp Nhân dân không ngừng được cải thiện và nâng cao.
Thiết nghĩ, hiện nay chúng ta đang thực hiện cuộc cách mạng sắp xếp tinh gọn bộ máy hệ thống chính trị theo tinh thần Kết luận số 127-KL/TW của Bộ Chính trị, đối với việc sáp nhập đơn vị hành chính một số tỉnh, thành và chọn đặt tên cho tỉnh mới cũng như đặt trung tâm hành chính - chính trị ở đâu, đang là vấn đề được các tầng lớp Nhân dân quan tâm, nên bài viết này cũng nhằm cung cấp thêm thông tin, tư liệu về điều kiện địa lý, truyền thống lịch sử, văn hóa, của tỉnh Vĩnh Long, khi thực hiện Nghị quyết số 60-NQ/TW, ngày 12/4/2025, Hội nghị lần thứ 11, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIII sáp nhập 03 tỉnh Vĩnh Long – Trà Vinh – Bến Tre lấy tên là tỉnh Vĩnh Long và trung tâm chính trị - hành chính đặt tại tỉnh Vĩnh Long hiện nay.