Gìn giữ giá trị sách Lá buông
Ở tuổi 85, ông Kim Nghị - Phó Ban quản trị chùa Kỳ Son (xã Ngãi Tứ, tỉnh Vĩnh Long) vẫn đều đặn đọc sách Lá buông mỗi khi đến chùa. Với ông, đó không chỉ là thói quen mà còn là cách thức lĩnh hội kiến thức của cha ông đã dày công gìn giữ qua bao thế hệ. Ông là một trong số ít người hiện nay còn đọc thông thạo loại sách cổ này.
Thói quen đọc sách Lá buông mỗi khi đến chùa Kỳ Son của Ông Kim Nghị
Theo ông Nghị, sách Lá buông (Sāstrā Sleuk Rith) là một loại sách cổ được tạo tác từ lá của cây buông (nhiều nơi còn gọi là cây cọ, cây bối, cây kè) tiếng Khmer gọi là Đơm Thrăng, phổ biến nhất vào khoảng thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và gắn bó lâu đời trong đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Khmer. Để có được những trang sách, người xưa phải trải qua nhiều công đoạn bằng phương pháp thủ công thật tỉ mỉ từ chặt - phơi - buộc thẳng - bào phẳng rồi mới khắc chữ.
Hòa thượng Thạch Nhơn - Trụ trì chùa Kỳ Son cho biết: Chữ khắc trên sách Lá buông thường là chữ Pali hoặc chữ Khmer cổ, có nhiều cấu trúc từ khác biệt so với chữ Khmer hiện hành. Có lẽ, thời đó hệ thống ngữ pháp chưa được quy chuẩn người khắc chữ nghe và hiểu sao thì khắc vậy, nên việc đọc sách Lá buông cũng trở nên khó khăn và thử thách với người mới tiếp cận. Vì thế, trước mỗi dịp Tết cổ truyền Chôl Chnam Thmây, các vị sư ở chùa thường dành 10-15 ngày để luyện đọc kinh lá buông, bảo đảm bài thuyết giảng diễn ra trang nghiêm và liên tục.
Tại chùa Samrong-Ek (phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long), nơi hiện lưu giữ số lượng lớn sách Lá buông đang thu hút nhiều khách du lịch và các Nhà nghiên cứu.
Đại đức Kim Thanh Hiền - Sư cả Nhì chùa Samrong-Ek cho biết: Những bộ sách Lá buông đã có mặt từ rất lâu đời, do các vị trụ trì đời trước thỉnh về từ nhiều nơi nhằm phục vụ việc học tập của Chư tăng. Dù kinh in giấy ngày nay phổ biến, nhà chùa vẫn giữ nguyên trạng kinh Lá buông như một cách tri ân và tôn kính thế hệ tiền nhân, bởi đây chính là nguồn tư liệu quý về giáo lý Phật giáo, truyện tiền thân, tích truyện, luật tục và những lời răn dạy của người xưa mang đậm tính nhân văn.
Đại đức Kim Thanh Hiền - Sư cả Nhì chùa Samrong-Ek giới thiệu chữ Pali và Khmer cổ được người xưa khắc thủ công
Nỗ lực bảo quảng sách Lá buông bằng phương pháp phòng mối mọt và kiểm tra và vệ sinh tủ sách định kỳ của Đại đức Thạch Si Sa Vách
Chung tay đưa di sản văn hóa Khmer vào môi trường số
Nhờ lưu giữ số lượng lớn sách Lá buông, năm 2025, chùa Samrong-Ek trở thành địa chỉ thu hút nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Trà Vinh thực hiện Dự án “Số hóa sách Lá buông nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của người Khmer tại chùa Samrong-Ek, phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long”, do Quỹ Sáng kiến địa phương của Đại sứ quán Canada tại Việt Nam tài trợ.
Số lượng lớn sách lá buông được gìn giữ
TS. Huỳnh Sang - Phó Trưởng nhóm chuyên môn dự án cho biết: Nhóm đã khảo sát, phân loại, chụp bản thảo và xây dựng cơ sở dữ liệu số cho 90 bộ sách, gồm Tích truyện, Truyện tiền thân, Trước tác, Giáo điều và Thuật thánh điển. Nhiều bộ sách hiện trong tình trạng rời rạc, thiếu trang, mục nát hoặc dính chặt do ảnh hưởng của thời tiết và côn trùng, gây khó khăn lớn cho quá trình xử lý. Nhóm phải tự thiết kế bàn và thiết bị chụp thủ công do không có máy scan khổ lớn phù hợp với những bộ sách dài đến 80cm.
Thầy giáo Sơn Sau, thành viên của nhóm chia sẻ: Nhiều bộ sách bị lẫn lộn, phải đọc kỹ mới phân loại được theo từng chủ đề. Càng nghiên cứu, tôi càng cảm phục công phu của người xưa khi khắc từng nét chữ nhỏ li ti lên lá buông. Đặc biệt, người xưa không đánh số mà dùng phụ âm Khmer từ “Ko” đến “O”, tạo nên hệ thống phân trang rất riêng biệt.
Song song với nỗ lực số hóa tại chùa Samrong-Ek, chùa Kỳ Son cũng đang tìm cách duy trì công tác bảo quản sách lá buông. Đại đức Thạch Si Sa Vách - Phó Chánh văn phòng Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước tỉnh Vĩnh Long cho biết: Hằng năm, ở Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa tỉnh Vĩnh Long có cử cán bộ đến kiểm tra tủ sách, vệ sinh, xử lý mối mọt bằng lông não và hướng dẫn vị trí đặt tủ phù hợp. Hiện nay, chùa Kỳ Son đang thực hiện kế hoạch xây dựng phòng đọc sách lá buông, tạo không gian nghiên cứu cho tăng sinh và học sinh Khmer.
Chùa Kỳ Son truyền dạy cách đọc sách Lá buông góp phần gìn giữ kho tri thức cổ của người Khmer Nam Bộ
Không chỉ bảo quản, chùa Kỳ Son còn chú trọng truyền thụ tri thức cổ cho thế hệ trẻ. Thầy giáo Kim Siêu, giáo viên dạy chữ Khmer tại chùa Kỳ Son cho biết: việc duy trì thói quen đọc sách Lá buông giúp người học hiểu rõ ngữ âm và chữ viết cổ, đồng thời tiếp nhận những giá trị đạo đức mà sách muốn truyền tải. Trong mỗi buổi dạy, tôi thường hướng dẫn học sinh và tăng sinh tiếp cận sách Lá buông, qua đó hiểu sâu hơn về văn hóa dân tộc, nền nếp tu học, tinh thần bao dung và kinh nghiệm lao động sản xuất do người xưa để lại.
Nhóm nghiên cứu Trường Đại học Trà Vinh tiến hành số hóa sách Lá buông
Những nỗ lực tại chùa Kỳ Son, chùa Samrong-Ek cùng dự án số hóa sách Lá buông của Trường Đại học Trà Vinh cho thấy quyết tâm bảo tồn kho tri thức cổ của đồng bào Khmer Nam Bộ thông qua sách Lá buông. Đây không chỉ là hoạt động gìn giữ di sản mà còn là cách nối dài mạch nguồn văn hóa để tiếp tục lan tỏa và trao truyền tri thức cổ cho các thế hệ sau.
Bài, ảnh: Sốc Kha