Việt Nam đang hòa vào làn sóng số hóa toàn cầu một cách mạnh mẽ và quyết liệt. Từ Chính phủ điện tử đến kinh tế số, từ giáo dục trực tuyến đến ngân hàng số, từ trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) đến Internet vạn vật (IoT)… tất cả đều đang mở ra một kỷ nguyên mới đầy cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Trước sự lên ngôi của công nghệ, một câu hỏi mang tính căn bản nhưng rất cấp thiết được đặt ra: Trong kỷ nguyên số này, vai trò của con người sẽ như thế nào? Phải chăng con người sẽ dần bị thay thế bởi máy móc hay chính con người mới là trung tâm, là chủ thể quyết định hướng đi và giá trị của sự phát triển?
Ảnh minh họa (Internet)
Không thể phủ nhận, kỷ nguyên số đã và đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực. Với việc ứng dụng các công nghệ mới, các quốc gia có thể gia tăng năng suất lao động, tối ưu hoá quản lý, tiết kiệm chi phí, nâng cao chất lượng dịch vụ và khả năng cạnh tranh. Ở Việt Nam, chương trình Chuyển đổi số quốc gia được triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, với mục tiêu đến năm 2030 sẽ xây dựng thành công Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Nhiều tỉnh, thành phố đã bước đầu xây dựng các trung tâm điều hành thông minh (IOC), triển khai số hoá hồ sơ hành chính, giáo dục và y tế. Doanh nghiệp Việt Nam, từ lớn đến nhỏ, cũng tích cực áp dụng công nghệ vào sản xuất, quản trị và tiếp thị, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh và thích ứng với thị trường số.
Thành tựu là điều đáng ghi nhận, nhưng sự phát triển của công nghệ số cũng kéo theo những hệ lụy không nhỏ nếu con người bị xem nhẹ hoặc bị đẩy ra bên lề. Thực tế cho thấy, không ít người lao động mất việc vì Robot và AI thay thế. Nhiều trẻ em trở nên lệ thuộc vào thiết bị công nghệ, giảm khả năng giao tiếp và tư duy sáng tạo. Hàng loạt vấn đề về bảo mật thông tin, đạo đức số, tin giả và bạo lực mạng ngày càng diễn biến phức tạp. Tình trạng “nghiện công nghệ", “sống ảo" đã và đang khiến nhiều người đánh mất sự kết nối thật trong đời sống. Từ đó cho thấy, nếu chỉ chạy theo công nghệ mà quên mất nền tảng là con người, thì sự phát triển ấy sớm muộn cũng dẫn đến những hệ quả tiêu cực, thậm chí là suy thoái về văn hoá và nhân cách xã hội.
Một sai lầm phổ biến hiện nay là sự ngộ nhận rằng công nghệ có thể thay thế hoàn toàn con người. Sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo khiến nhiều người lo sợ máy móc sẽ chiếm lĩnh mọi lĩnh vực, đẩy con người vào thế bị động. Tuy nhiên, bản chất của công nghệ dù tinh vi đến đâu cũng chỉ là công cụ. Nó không có khả năng tự vận hành một cách độc lập nếu không có sự định hướng, vận hành và kiểm soát của con người. AI có thể đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu, nhưng không thể đánh giá đúng – sai từ góc nhìn đạo đức hay nhân văn. Máy móc có thể tạo ra văn bản, âm nhạc, tranh vẽ, nhưng không thể thay thế cảm xúc, chiều sâu tâm hồn và trải nghiệm sống của con người. Điều quan trọng không phải là việc công nghệ mạnh đến đâu, mà là con người dùng công nghệ đó như thế nào, vào mục đích gì và phục vụ cho ai.
Trong bối cảnh đó, việc khẳng định lại vai trò trung tâm của con người trong kỷ nguyên số không chỉ là vấn đề lý luận, mà còn là định hướng thực tiễn có tính chiến lược. Chuyển đổi số thành công không chỉ dựa vào hạ tầng kỹ thuật hay phần mềm hiện đại, mà quan trọng hơn là chuyển đổi nhận thức, tư duy và năng lực của con người. Con người không thể bị bỏ quên trong tiến trình ấy. Mỗi người dân cần được trang bị kiến thức và kỹ năng số để không bị bỏ lại phía sau. Mỗi cán bộ công chức cần hiểu rằng công nghệ là phương tiện để phục vụ nhân dân tốt hơn, chứ không phải là “bức màn kỹ thuật" để làm khó dân. Mỗi học sinh, sinh viên cần học cách sống và học trong thế giới số một cách lành mạnh, có chọn lọc và nhân văn. Và mỗi nhà lãnh đạo, nhà quản lý, cần lấy con người làm trung tâm trong mọi quyết sách về công nghệ, đảm bảo sự công bằng, an toàn và phát triển toàn diện.
Có một nguyên lý bất biến trong mọi cuộc cách mạng – đó là con người luôn là chủ thể sáng tạo, điều chỉnh và thụ hưởng thành quả phát triển. Kỷ nguyên số không làm thay đổi nguyên lý ấy, mà chỉ làm nó trở nên cấp thiết hơn. Sự phát triển bền vững phải luôn đặt con người làm gốc. Không phải công nghệ tạo ra một xã hội nhân văn, mà chính con người lựa chọn cách dùng công nghệ để xây dựng một xã hội nhân văn. Công nghệ có thể làm thay đổi thế giới, nhưng chỉ có con người mới làm cho thế giới đó trở nên đáng sống.
Tương lai của Việt Nam trong kỷ nguyên số sẽ không phụ thuộc hoàn toàn vào việc chúng ta sở hữu bao nhiêu máy chủ hiện đại, bao nhiêu hệ thống phần mềm tối tân, mà phụ thuộc vào việc chúng ta đào tạo được bao nhiêu con người có năng lực, phẩm chất và bản lĩnh trong thời đại mới. Chính con người – với trí tuệ, cảm xúc, tinh thần dân tộc và khát vọng vươn lên – mới là nguồn lực lớn nhất để đưa đất nước tiến vào kỷ nguyên số một cách chủ động, an toàn và đầy bản lĩnh.
Quế Nương