Nghị quyết của Quốc hội giải thích rõ nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện (khi pháp luật chưa quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền, trách nhiệm khởi kiện hoặc pháp luật đã quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện nhưng cơ quan, tổ chức, cá nhân đó không khởi kiện), được bảo vệ quyền dân sự (quyền nhân thân và quyền tài sản), trong đó:
- Nhóm dễ bị tổn thương có 06 nhóm đối tượng: Trẻ em theo quy định của Luật Trẻ em; Người cao tuổi theo quy định của Luật Người cao tuổi; Người khuyết tật theo quy định của Luật Người khuyết tật; Phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự; Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật.
- Lợi ích công (gồm lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước) trên 06 nhóm lĩnh vực: Đầu tư công; Đất đai, tài nguyên, tài sản công khác; Môi trường, hệ sinh thái; Di sản văn hóa; An toàn thực phẩm, dược phẩm; Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Nghị quyết xác định cụ thể về thẩm quyền khởi kiện, giải quyết vụ án dân sự công ích và trách nhiệm của Viện kiểm sát:
- Trường hợp Viện kiểm sát khởi kiện: Viện kiểm sát qua tiếp nhận thông tin từ các nguồn quy định (như: Thông tin do cơ quan, tổ chức, cá nhân gửi đến Viện kiểm sát; Thông tin từ phương tiện truyền thông hoặc dư luận xã hội; Nguồn thông tin hợp pháp khác), thì tiến hành kiểm tra, xác minh và xác định có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện; đồng thời, trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, Viện kiểm sát phát hiện có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công nhưng không thể giải quyết trong cùng vụ án, vụ việc đó, sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định (trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày có kết quả kiểm tra, xác minh xác định quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công bị xâm phạm, Viện kiểm sát tiến hành các hoạt động: (1) Thông báo cho chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc người đại diện hợp pháp của họ thực hiện việc khởi kiện; (2) Kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện thực hiện việc khởi kiện, đồng thời gửi kiến nghị cho cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp của cơ quan, tổ chức, cá nhân đó), nhưng không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát khởi kiện.
- Thẩm quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích, được xác định: Viện kiểm sát khu vực tương ứng với Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án dân sự công ích có quyền khởi kiện vụ án. Trường hợp vụ án phức tạp, giá trị thiệt hại lớn hoặc xảy ra trên địa bàn nhiều khu vực hoặc có yếu tố nước ngoài hoặc khi xét thấy cần thiết thì Viện kiểm sát cấp tỉnh có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, sau đó phân công cho Viện kiểm sát khu vực khởi kiện vụ án. Trường hợp vụ án rất phức tạp, giá trị thiệt hại rất lớn hoặc xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố hoặc có ảnh hưởng đến an ninh, đối ngoại hoặc khi xét thấy cần thiết thì Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, sau đó phân công cho Viện kiểm sát cấp dưới khởi kiện vụ án.
- Quá trình thực hiện thẩm quyền, Viện kiểm sát có 08 nhiệm vụ, quyền hạn: Tiếp nhận, xử lý thông tin về việc xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công; Kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ; Yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo vệ quyền dân sự, tài sản, bảo đảm thu thập, bảo vệ chứng cứ, bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hoặc việc thi hành án; Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân chấm dứt vi phạm và áp dụng biện pháp để ngăn chặn, khắc phục hậu quả; Đình chỉ, phục hồi việc kiểm tra, xác minh; Thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định của pháp luật; hỗ trợ việc khởi kiện; Khởi kiện vụ án dân sự công ích và thực hiện quyền, nghĩa vụ của người khởi kiện trong quá trình giải quyết vụ án; Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giải quyết vụ án, thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
Trong thời hạn 02 tháng, kể từ ngày hết thời hạn quy định (trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được thông báo, kiến nghị của Viện kiểm sát, cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm trả lời bằng văn bản cho Viện kiểm sát về việc thực hiện quyền, trách nhiệm khởi kiện) mà không có người khởi kiện hoặc Viện kiểm sát không nhận được văn bản trả lời của cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện thì Viện kiểm sát xem xét, quyết định: (1) Khởi kiện vụ án để bảo vệ lợi ích công; (2) Khởi kiện vụ án để bảo vệ quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương khi người bị xâm phạm quyền dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ không thể tự mình khởi kiện và đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện; trường hợp có căn cứ xác định việc họ không đề nghị khởi kiện là do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc nhầm lẫn thì Viện kiểm sát xem xét, quyết định việc khởi kiện.
- Thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự công ích, gồm: (1) Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án dân sự công ích. Thẩm quyền của Tòa án được xác định theo thứ tự sau: Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc nếu bị đơn là cá nhân hoặc nơi bị đơn có trụ sở nếu bị đơn là cơ quan, tổ chức. Nếu bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở ở nhiều nơi khác nhau thì Viện kiểm sát có thể yêu cầu Tòa án ở một trong các nơi đó giải quyết. Nếu tranh chấp phát sinh từ hoạt động của chi nhánh tổ chức thì Viện kiểm sát có thể yêu cầu Tòa án nơi tổ chức có trụ sở hoặc nơi tổ chức có chi nhánh giải quyết; Tòa án nơi xảy ra hành vi vi phạm; Tòa án nơi xảy ra hậu quả thiệt hại; (2) Trường hợp đối tượng bị thiệt hại là bất động sản thì chỉ Tòa án khu vực nơi có bất động sản có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm. Nếu bất động sản có ở nhiều nơi khác nhau thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm là Tòa án khu vực nơi có một trong các bất động sản đó; (3) Trường hợp vụ án dân sự công ích do Viện kiểm sát khởi kiện qua giải quyết vụ án, vụ việc khác (nguồn thông tin về vụ án dân sự công ích do Viện kiểm sát phát hiện qua giải quyết vụ án, vụ việc khác) thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm là Tòa án khu vực đã hoặc đang giải quyết vụ án, vụ việc đó.
Trường hợp Viện kiểm sát phát hiện qua giải quyết vụ án, vụ việc ở cấp tỉnh hoặc cấp trung ương thì thẩm quyền giải quyết thuộc Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án dân sự công ích; Trường hợp đối tượng bị thiệt hại là bất động sản thì chỉ Tòa án khu vực nơi có bất động sản có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm. Nếu bất động sản có ở nhiều nơi khác nhau thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm là Tòa án khu vực nơi có một trong các bất động sản đó.
Bên cạnh quy định về trách nhiệm của các Viện kiểm sát, các cơ quan chức năng có liên quan, Nghị quyết nêu rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân: (1) Cơ quan, tổ chức, cá nhân khi phát hiện hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công có trách nhiệm thông báo ngay cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện hoặc Viện kiểm sát; (2) Cơ quan, tổ chức, cá nhân đang lưu giữ, quản lý thông tin, tài liệu, chứng cứ có trách nhiệm cung cấp theo yêu cầu của Viện kiểm sát trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu; trường hợp không cung cấp được thì trả lời bằng văn bản, nêu rõ lý do; (3) Cơ quan, tổ chức, cá nhân được trưng cầu giám định, yêu cầu định giá, trưng cầu ý kiến chuyên môn hoặc được yêu cầu phối hợp có trách nhiệm thực hiện yêu cầu của Viện kiểm sát.
Để lãnh đạo, chỉ đạo triển khai, thực hiện nghiêm, hiệu quả Thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội; qua đó, giúp các đối tượng yếu thế (nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công) tiếp cận pháp lý thuận lợi và nhanh chóng nhất thông qua sự hỗ trợ nghiệp vụ của cơ quan Viện kiểm sát nhân dân, ngày 26/3/2026, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Vĩnh Long ban hành Công văn số 321-CV/TU lãnh đạo, chỉ đạo ác cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị, địa phương tập trung triển khai, thực hiện các nhiệm vụ:
(1) Các Đảng ủy trực thuộc Tỉnh ủy lãnh đạo, chỉ đạo các sở, ngành, địa phương tổ chức triển khai, quán triệt Nghị quyết số 205/2025/QH15, ngày 24/6/2025 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công đến cán bộ, đảng viên và Nhân dân.
Chủ động rà soát các vụ việc còn khó khăn, vướng mắc về mặt dân sự (như thu hồi tài sản, bồi thường thiệt hại...) sau các kết luận thanh tra, kiểm tra, kiểm toán hoặc các dự án đầu tư công kéo dài…, các quyết định xử phạt vi phạm hành chính nhưng chưa thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả, các vi phạm ảnh hưởng quyền lợi người tiêu dùng, đất đai, tài nguyên, môi trường, di sản văn hóa thông tin đến Viện kiểm sát nhân dân tỉnh để hỗ trợ chuyên môn, cung cấp giải pháp, tư vấn pháp lý tối ưu để các cơ quan chủ quản thực hiện quyền khởi kiện hoặc yêu cầu bồi thường, nhằm thu hồi tối đa tài sản cho Nhà nước mà các biện pháp hành chính chưa thực hiện được.
(2) Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh lãnh đạo Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh chỉ đạo các tổ chức thành viên tăng cường công tác tuyền truyền, phổ biến đến đoàn viên, hội viên nắm nội dung Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội và Công văn này, đồng thời, kịp thời thông tin nhanh đến Viện kiểm sát nhân dân hai cấp các vụ việc liên quan đến quyền lợi của nhóm yếu thế (trẻ em; người già; người khuyết tật; phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người có hạn chế trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự; người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn) khi họ không có khả năng tự bảo vệ, nhằm chăm lo an sinh xã hội, giúp các đối tượng yếu thế tiếp cận công lý một cách thuận lợi và nhanh chóng nhất thông qua sự hỗ trợ nghiệp vụ từ phía Viện kiểm sát nhân dân.
(3) Đảng ủy Viện kiểm sát nhân dân tỉnh lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân tỉnh chủ động xây dựng kênh thông tin, cơ chế phối hợp, hỗ trợ nghiệp vụ và tư vấn pháp lý cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình chuẩn bị hồ sơ khởi kiện theo quy định.
Nguyễn Vũ